Η χρησιμότητα των Κοινωνικών επιστημών στη ζωή μας

του Θανάση Παπαμιχάλη

 

Α) άτομο και κοινωνία

Οι επιστήμες υπάρχουν για να βοηθούν τον άνθρωπο πρώτα απ’ όλα να κατανοήσει το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει. Αφού κατανοήσει, μετά αξιοποιεί τα επιστημονικά επιτεύγματα στην διαδικασία ικανοποίησης των αναγκών του σε έλα τα επίπεδα οργάνωσης της ζωής του, οικονομία και παραγωγή αγαθών, πολιτική διακυβέρνηση, πνευματικό-πολιτιστικό επίπεδο.

Κοινωνία είναι ένα σχετικά μεγάλο και οργανωμένο σύνολο ανθρώπων που έχει διάρκεια στο χρόνο και διακρίνεται με βάση τον πολιτισμό του.

Με τη γέννησή του το νέο μέλος της κοινωνίας έχει τα ιδιαίτερα ατομικά χαρακτηριστικά (βιολογικά) που το διακρίνουν από όλα τα άλλα μέλη της. Η κοινωνία μεταφέρει στο νέο μέλος της τον πολιτισμό της, επιδρώντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς του. Η γλώσσα, οι κανόνες που επικρατούν στην οικογένεια και στην ευρύτερη κοινωνία, η θρησκεία κλπ. αποτελούν τα κοινωνικά-πολιτισμικά χαρακτηριστικά που κάθε κοινωνία μεταβιβάζει στα άτομα - μέλη της.

Η προσωπικότητα και η συμπεριφορά του ατόμου είναι μοναδική, εφόσον κάθε άτομο διαθέτει μοναδικά βιολογικά χαρακτηριστικά, ζει σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα και δέχεται διαφορετικά τις επιδράσεις της κοινωνίας διαμορφώνοντας τα ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά του. Γι' αυτό ακόμα και οι συμπεριφορές ατόμων, που μεγάλωσαν στην ίδια οικογένεια, δεν είναι ποτέ ίδιες μεταξύ τους.

Οι σχέσεις ατόμου και κοινωνίας είναι σχέσεις αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα ατομικά, μοναδικά χαρακτηριστικά που διαθέτουν οι άνθρωποι (βιολογικά και ψυχολογικά) και στα κοινωνικά χαρακτηριστικά που τους μεταβιβάζει η κοινωνία.

Η Κοινωνιολογία έχει ως αντικείμενό της τις κοινωνικές και ανθρώπινες σχέσεις. Τι σημαίνει κοινωνικές σχέσεις; Σχέσεις του ανθρώπου με τον εαυτό του, με τους άλλους και σχέσεις με τον κόσμο όλο. Ολόκληρη η κοινωνία είναι ένα σύστημα κοινωνικών σχέσεων και οι κοινωνικές σχέσεις είναι πάντοτε και ταυτόχρονα τριών ειδών: είναι οικονομικές, ως σχέσεις παραγωγής και κατανομής αγαθών, είναι πολιτικές, ως σχέσεις εξουσίας και είναι ιδεολογικές και νοηματικές.

Ακόμα και οι πιο μοναχικές μας πράξεις πραγματοποιούνται πάντοτε σε σχέση με τους άλλους. Δεν υπάρχει καμία πράξη, όνειρο, ύπνος ή φαγητό, συζήτηση ή κάποια πράξη εντελώς ατομική, την οποία να μπορεί κάποιος να κάνει κλεισμένος στο δωμάτιό του, με τρόπο που να μην έχει σχέση με τους άλλους και να μην αναφέρεται σε ολόκληρη την κοινωνία. Ολόκληρη η κοινωνία είναι ένα σύστημα κοινωνικών σχέσεων και οι κοινωνικές σχέσεις είναι πάντοτε και ταυτόχρονα τριών ειδών: είναι οικονομικές, ως σχέσεις παραγωγής και κατανομής αγαθών, είναι πολιτικές, ως σχέσεις εξουσίας και είναι ιδεολογικές και νοηματικές.

Οι αντιλήψεις που κυριαρχούν σε μία κοινωνία σχετικά με το τι είναι άνθρωπος και συνεργάτης, φίλος και εχθρός, αυτόχθων και ξένος, τι ατομικό και τι συλλογικό αγαθό, ποιο δε από τα δύο είναι το σημαντικότερο για την επιβίωση όλων των ανθρώπων, είναι από τις κεντρικότερες, διότι μέσα και διαμέσου αυτών οικοδομείται μία κοινωνία. Οι αντιλήψεις δε αυτές υπάρχουν, συντίθενται και υλοποιούνται μέσα και διαμέσου όλων των σχέσεων και πράξεων που αναπτύσσει και πραγματοποιεί ο κάθε άνθρωπος ξέχωρα και όλοι μαζί, είτε πρόκειται για σχέσεις ιδιοκτησίας και εργασίας, είτε πρόκειται για σχέσεις εξουσίας, ελευθερίας ή και εξάρτησης. Αυτές οι ιδέες, οι αντιλήψεις δηλαδή, μπορεί να είναι αντιλήψεις για το τι είναι άνθρωπος και εργασία, τι είναι πολιτική και εξουσία τι είναι θεός και ανθρώπινες σχέσεις, τι είναι αγάπη και συνεργασία, προορισμός, κλπ. Μέσα από αυτές τις ιδέες κατορθώνουν οι άνθρωποι να δημιουργήσουν μία αντίληψη για το τι είναι ο προορισμός του ανθρώπου, γιατί ζούμε και γιατί πεθαίνουμε. Όλες οι συνολικές ιδεολογίες και οι κόσμο-αντιλήψεις σε μία κοινωνία έχουν να απαντήσουν σε αυτό ακριβώς το ερώτημα: γιατί ζούμε, γιατί πεθαίνουμε και ποιος είναι ο προορισμός του ανθρώπου, του καθενός ξέχωρα, αλλά και της κοινωνίας ολόκληρης.

Ο Χριστιανισμός, για παράδειγμα, είναι ένα σύνολο αντιλήψεων, οι οποίες εξηγούν ποιος είναι ο προορισμός του ανθρώπου εδώ στη γη και τι θα γίνει μετά το θάνατό του. Ενώ οι πολιτικές ιδεολογίες με την σειρά τους εξηγούν ποιος είναι ο προορισμός μιας κοινωνίας και πως σε μία κοινωνία πρέπει να ζουν οι άνθρωποι. Παρουσιάζουν, δηλαδή, κάποιες διευκρινήσεις σχετικά με την ιδιοκτησία και την εργασία, τον άνθρωπο και την αλληλεγγύη, την κοινωνική πολιτική και την παιδεία και οτιδήποτε μπορεί να αφορά την κοινωνική ζωή. Είναι βέβαιο τελικά ότι όλα τα συστήματα ιδεών, αποσκοπούν στο να πουν δύο πράγματα: πρώτον, ποιος είναι ο ατομικός προορισμός των ανθρώπων, σε συνδυασμό, δεύτερον, με τον προορισμό τους συνόλου μιας κοινωνίας.

Είχαν δίκαιο ο Μαρξ και ο Φρόυντ, ο Βέμπερ και άλλοι κοινωνιολόγοι, όταν διαπίστωναν ότι οι αντιλήψεις και οι ιδέες είναι πανίσχυρες.

Όπως σημειώνει ο καθηγητής κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Α. Παπαρίζος: «Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε όλοι οι κοινωνικοί επιστήμονες γενικά στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, οφείλονται πριν από όλα σε μία από τις άρχουσες αντιλήψεις, σύμφωνα με την οποία «επειδή κάτι το ζούμε, αυτό σημαίνει επίσης ότι και το γνωρίζουμε». Για τους σύγχρονους Έλληνες η εμπειρία και η εμπεριστατωμένη ή αποδεικτική γνώση ταυτίζονται. Με άλλα λόγια, «ό,τι ζούμε, θεωρούμε ότι αυτόματα και το γνωρίζουμε.»

Γίνεται κατανοητό πιστεύω ότι για να αλλάξουμε προς το καλύτερο τις συνθήκες ζωής στις κοινωνίες που ζούμε, χρειάζεται να κατανοήσουμε πρώτα και μετά να αλλάξουμε (αν το κρίνουμε σκόπιμο) πολλές από τις καθιερωμένες ιδέες και αντιλήψεις που έχουμε για το συλλογικό συμφέρον σε σχέση με το ατομικό, τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εξουσία και τους θεσμούς, τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την αυτό-διοίκηση ως δημότες και πολίτες.   

Είναι πολύ χρήσιμο να καταλάβουμε ότι πολλά από αυτά που πιστεύουμε ότι είναι έτσι «..επειδή έτσι πιστεύουμε, ή επειδή έτσι όρισε η μοίρα μας …», αποτελεί έναν λανθασμένο τρόπο σκέψης και στάση ζωής.

Η κοινωνική μας ζωή δεν μπορεί να είναι ένα θεατρικό έργο που παίζεται σε μια σκηνή με ένα κοινό ανθρώπων που δεν ακούει, δεν βλέπει και στέκεται παθητικά αμήχανο ή/και ασχολούμενο με το κινητό του τηλέφωνο.